
Uitgebreide verslagen
Van acht sessies
Het middagprogramma bestond uit zestien sessies. Van acht sessies is een verslag gemaakt. Klik op de tegels om de verslagen te lezen. De overige acht sessies zijn gebundeld in een verslag.

Beeld: © Valerie Kuypers
Onder begeleiding van Hetty Klavers werd een geanimeerd gesprek gevoerd.
Hoe maken we Nederland weerbaar tegen een veranderend klimaat? En hoe zorgen we ervoor dat niet alleen de waterwereld, maar de hele samenleving meedoet? Tijdens deze sessie reflecteerden deltacommissaris Co Verdaas en drie deskundigen op de herijking van het Nationaal Deltaprogramma. Hun boodschap: techniek blijft onmisbaar, maar samenwerking en een andere omgang met de natuur zijn minstens zo belangrijk.
Achttien miljoen deltawerkers
‘We gaan het aan en we gaan het redden’, stelde deltacommissaris Co Verdaas optimistisch. Volgens hem groeit het besef dat Nederland zich moet aanpassen aan de grenzen van het natuurlijke systeem. Daarbij wees hij op de 25 miljoen gewipte tegels in de afgelopen jaren. Ook zulke kleine bijdragen tellen mee. ‘We hebben achttien miljoen deltawerkers.’
Samenwerken is gedoe
Samenwerken klinkt mooi, maar volgens hoogleraar Sandra Schruijer (Universiteit Utrecht) hoort daar ook gedoe bij. Ze vergeleek samenwerking met een liefdesrelatie: echte verbinding ontstaat niet doordat je hetzelfde denkt, maar doordat je jezelf kunt blijven én de ander ruimte geeft. ‘Een relatie veronderstelt verschil.’ Juist daarom moeten organisaties hun verschillende belangen durven te bespreken, ook als dat ongemakkelijk wordt.
Natuur als vertrekpunt
Johan van de Gronden (Natuurmonumenten) pleitte voor een fundamentele verandering. De volgende herijking moet volgens hem niet draaien om optimalisatie, maar om transformatie. Natuur hoort geen afzonderlijk belang te zijn, maar moet het uitgangspunt vormen voor de inrichting van ons landschap. Ook vanuit de zaal klonk veel steun voor die oproep.
Van agenderen naar doen
Lot Locher (One Architecture & Urbanism) benadrukte dat de waterwereld eerder moet samenwerken met ontwerpers en bewoners. Water is niet alleen een technisch, maar ook een sociaal vraagstuk. Veranderingen in landgebruik kunnen weerstand oproepen. Dat vraagt om aandacht voor verlies. Deltacommissaris Co Verdaas herkende die spanning. Er is haast, maar mensen hebben ook tijd nodig om veranderingen te verwerken. Een aantrekkelijk toekomstperspectief kan helpen om samen verder te komen, zo hield hij de zaal voor.

Beeld: © Valerie Kuypers
Er was veel publiek bij de sessie over zeespiegelstijging.
Hoe kunnen we Nederland leefbaar en veilig houden tot vijf meter zeespiegelstijging? En wat betekenen een stijgende zeespiegel en lagere rivierafvoer voor de verzilting van bodem en rivieren? Dat bespraken experts van het Kennisprogramma Zeespiegelstijging.
Basis op orde houden
Menno van Manen, ministerie van Infrastructuur en Waterstaat deelde de conclusies van het Kennisprogramma Zeespiegelstijging. ‘Het kennisprogramma is opgesteld op basis van vier vragen: Hoeveel zeespiegelstijging kunnen we verwachten? Wat kunnen we aan? Welke strategieën zijn mogelijk? En hoe brengen we dat in praktijk? De belangrijkste conclusie is dat we kunnen doorgaan op de huidige weg, mits we de basis op orde houden. ‘We hebben zand en klei nodig om dijken te versterken. We moeten ruimte rondom dijken reserveren en nadenken over het laten meegroeien van kusten en duinen.’ Saskia van Gool lichtte toe wat nodig is om de huidige aanpak voort te zetten. ‘Als we de basis op orde houden, hebben we tijd om mogelijke keuzes voor de toekomst te bereiden’.
Andere denkrichtingen
‘We kunnen dankbaar voortbouwen op onze rijke eeuwenlange geschiedenis met het waterbeheer,’ zei Saskia van Vuren, Staf deltacommissaris. We kunnen door op de huidige weg, maar het kan ook anders. Het kennisprogramma heeft verschillende denkrichtingen uitgewerkt: Beschermen, Zeewaarts, Meebewegen en Meegroeien. Elke keer met een andere focus: de ene keer meer focus op techniek, de andere keer op anders inrichten, of natuurlijke processen benutten en gebruiken. Voor de toekomst ligt de kracht in het combineren van verschillende bouwstenen. Laten we ons perspectief verbreden en voorbereiden op grote keuzes.’
Iets verzinnen
‘Het tegengaan van verzilting is ingewikkelder,’ aldus Meinte Blaas, Rijkswaterstaat. ‘Rivierwater wordt minder, verdamping en watervraag nemen toe.’ Hoe lager de rivierafvoer en hoe hoger de zeespiegelstijging, hoe verder de verzilting het land in komt. ‘Nu wordt zoetwater gebruikt om zout weg te spoelen. Aan het einde van deze eeuw is deze situatie niet meer houdbaar,’ zei Blaas. Dus we moeten iets verzinnen, zoals maatregelen stapelen: rivierafname tegengaan, slimmer sturen, ingrijpen in bodem van de Nieuwe Waterweg, ingrijpen in de polders, een kering in de Hollandse IJssel tegen verzilting. Dit is echt ingewikkeld, maar wel interessant.’
Veel vragen
Voor bijna iedereen in de zaal was het Kennisprogramma Zeespiegelstijging relevant voor het werk. Er waren daarom veel vragen na afloop, bijvoorbeeld over samenwerking met buurlanden. ‘We zitten in hetzelfde schuitje.’

Beeld: © Martijn Beekman
V.l.n.r. Bas Kolen, Teun Terpstra, Sander Turnhout en sessieleider Dirk Sijmons in gesprek over hoe je de boodschap van ‘meegroeien’ onder de aandacht kunt brengen.
Natuurlijke processen kunnen helpen Nederland te beschermen tegen de stijgende zeespiegel. De voordelen zijn aanzienlijk, zowel economisch als qua waterveiligheid, zo blijkt uit steeds meer rapporten. Maar hoe krijg je meer mensen daarin mee? Dat was de kernvraag in de deelsessie over de ‘Meegroeistrategie’.
De link naar de opgenomen sessie volgt later.
Natuurlijke opslibbing
Sessieleider Dirk Sijmons, voormalig Rijksadviseur voor het Landschap, schetste kort de mogelijke strategieën voor omgaan met zeespiegelstijging. ‘Veel daarvan zijn sterk technisch ingestoken’, zei hij. ‘Maar inmiddels denken steeds meer experts dat we de natuur een grotere rol moeten geven.’ Zo presenteerde een groot consortium vorig jaar op het Deltacongres het rapport Meegroeien met zeespiegelstijging, dat natuurlijke processen van opslibbing en kweldervorming wil inzetten voor kustbescherming. Sijmons: ‘Maar dit idee moeten we ook buiten de onderzoeks- en beleidswereld onder de aandacht brengen, bijvoorbeeld via kunst en cultuur.’
Natuur als klimaatmaatregel
Sander Turnhout van SoortenNL benadrukte dat natuurlijke oplossingen niet alleen de waterveiligheid dienen, maar ook bijdragen aan klimaat, biodiversiteit, menselijke gezondheid en recreatie. Maar volgens Turnhout wordt natuur te vaak gezien als iets wat afhankelijk is van menselijk beheer. ‘Natuur moet je gewoon de ruimte geven. En als je dan ook nog ophoudt met dingen kapotmaken, dan gaat het vanzelf de goede kant op.’
Goedkoper én veiliger
Bas Kolen van adviesbureau HKV wees op berekeningen uit het recente rapport Natuurlijk kan het slimmer van het consortium NL2120. Die laten zien dat de kosten met ongeveer een derde kunnen dalen als we natuurlijke processen beter benutten en maatregelen voor natuur en waterveiligheid combineren. Maar de tijd dringt, benadrukte Teun Terpstra van HZ University of Applied Sciences. Hij schetste succesvolle proefprojecten in Zeeland, waar natuurlijke ‘vooroevers’ nu al tot 2,5 m boven NAP liggen. ‘Maar dat meegroeien kost veel tijd’, zei Terpstra, ‘en de risico’s nemen snel toe met zeespiegelstijging. Als we nu al gaan inzetten op ‘meegroeien’, dan kunnen we de economische schade en het aantal slachtoffers bij een overstroming enorm beperken.’ Een van de aanwezigen wees erop dat bewoners wel tijdig in de denkrichting ‘meegroeien’ moeten worden meegenomen. ‘Zonder goede uitleg’, waarschuwde zij, ‘zien mensen alleen maar water dat naar binnen komt.’

Beeld: © Martijn Beekman
In gesprek over de verschillende lagen van meerlaagsveiligheid.
Hoe kunnen we via slimme keuzes in ruimtelijke inrichting, communicatie en samenwerking een crisis voorkomen? Of ten minste de gevolgen voor de samenleving beperken? Daarover ging deze sessie van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV). De deelnemers verkenden het thema klimaatveiligheid vanuit de verschillende lagen van de zogeheten meerlaagsveiligheid.
De link naar de opgenomen sessie volgt later.
Veiligheidsregio’s denken mee
Boven in de sporthal, met uitzicht op de wielerbaan, verzamelden zich tientallen deelnemers rond statafels. ‘Fijn dat er zoveel mensen zijn,’ zei sessieleider Saskia van den Broek, directeur van Veiligheidsregio Zaanstreek-Waterland en portefeuillehouder Water- en Klimaatveiligheid namens alle veiligheidsregio’s. ‘Pas sinds een paar jaar is het logisch dat veiligheidsregio’s bij het Deltacongres zijn, terwijl de urgentie rond waterthema’s groeit. Wij kunnen meedenken over crisispreventie en -beheersing.’
Code rood
Afgelopen zomer was vanuit klimaatveiligheid een slechte periode, volgens Charlotte van Ruijven, programmamanager bij NIPV. Er woedden bosbranden en het KNMI gaf code rood af wegens hittegolven. Tegelijkertijd groeide het besef dat klimaatverandering steeds extremere risico’s kan voortbrengen. ‘De grens van wat de samenleving aankan, wordt vaker overschreden. Hoe beter weerbaar burgers, bedrijven en overheden zijn, hoe beter wij ons werk kunnen doen. In plaats van levens te moeten redden, voorkomen we liever dat dat nodig is.’
Meerlaagsveiligheid
Om risico’s te beheersen, is het belangrijk dat klimaatprofessionals veiligheid vanaf de tekentafel meenemen bij klimaatmaatregelen. Een groene gevel aan een verzorgingshuis beschermt ouderen tegen hitte, maar bij uitdroging vatten planten makkelijk vlam. Het begrip meerlaagsveiligheid komt uit de waterwereld, maar blijkt ook goed toepasbaar op klimaatveiligheid. NIPV en de veiligheidsregio’s gaan daarbij uit van vijf lagen: van ‘bewust handelen’ tot ‘preventie’, ‘gevolgbeperking’, ‘crisisbeheersing’ en ‘herstel en nazorg’.
112 bellen of zelf oplossen?
De deelnemers praatten in groepjes verder over de vijf lagen. Rond crisisbeheersing was een vraag: hoe kun je ervoor zorgen dat mensen meer zelf oplossen, voordat ze 112 bellen? Bij het groepje over nazorg en herstel merkte een deelnemer op: ‘De overstromingen in Limburg hebben geleerd dat muren binnen drie weken droog moeten zijn om een woning te kunnen behouden.’ Na een tweede gespreksronde sloot Charlotte af: ‘Heb je vragen over klimaatveiligheid? NIPV en je eigen veiligheidsregio helpen je graag verder!’

Beeld: © Martijn Beekman
Sjoerd Groeskamp van het NIOZ tijdens zijn uitleg over onderzoek naar de AMOC.
Koudere winters, drogere zomers en een sneller stijgende zeespiegel. Het zijn allemaal mogelijke gevolgen van het afzwakken of zelfs stilvallen van de Atlantische oceaanstroming (AMOC). Tijdens deze sessie deelden wetenschappers van KNMI, NIOZ en Deltares de nieuwste inzichten. Hun boodschap: er zijn nog veel onzekerheden, maar Nederland moet zich wel voorbereiden.
Een kantelpunt in de oceaan
Caroline Katsman (KNMI) legde uit hoe verschillen in temperatuur en zoutgehalte de oceaanstroming aandrijven. Door klimaatverandering raakt dat evenwicht verstoord. Volgens klimaatmodellen zal de AMOC deze eeuw waarschijnlijk aanzienlijk verzwakken. Ook een abrupte verzwakking valt niet uit te sluiten. ‘Hoeveel en hoe snel, dat is de hamvraag’, aldus Katsman. Bij volledig stilvallen kan de zeespiegel langs de Nederlandse kust ongeveer 60 centimeter extra stijgen.
Meten is weten
Sjoerd Groeskamp van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) liet zien hoe onderzoekers met schepen, satellieten en duizenden meetboeien grip proberen te krijgen op de AMOC. Dat levert verrassingen op: de stroming bleek sterker te schommelen dan gedacht. Groeskamp benadrukte het belang van blijvende financiering. ‘Die meetreeksen overstijgen academische nieuwsgierigheid. Ze zijn cruciaal voor de maatschappij.’
Van diagnose naar remedie
Renske de Winter (Deltares) vertaalde de gevolgen naar de Nederlandse wateropgaven. Veranderende neerslagpatronen en lagere rivierafvoeren kunnen vaker leiden tot droogte en zoetwatertekorten. Een hogere zeespiegel kan bovendien meer verzilting veroorzaken. Volgens De Winter vraagt dat mogelijk om andere maatregelen, die eerder nodig zijn. ‘We kunnen heel goed de diagnose stellen, maar we moeten ook de stap zetten naar een remedie.’
Niet wachten op zekerheid
Via Mentimeter reageerden deelnemers op de vraag of Nederland al rekening moest houden met een versnelde verzwakking. Een ruime meerderheid was het eens. Ook de sprekers benadrukten dat wachten op zekerheid geen optie was. ‘Hoe minder klimaatverandering, hoe kleiner waarschijnlijk de verzwakking’, stelde Katsman. Saskia van Vuren kondigde aan dat er een verkenning is gestart naar de mogelijke gevolgen van verdere verzwakking van de AMOC. ‘Aan de hand van meerdere AMOC-verhaallijnen brengen we met KNMI en Deltares de klimaateffecten en de doorwerking op de deltaopgaven in beeld. Daarmee verkennen we kwetsbaarheden van de huidige strategieën en adaptatiepaden, mogelijke aanvullende maatregelen en de benodigde kennis voor vervolgonderzoek.’ In 2027 volgt een rapport over de mogelijke gevolgen voor de Nederlandse delta.

Beeld: © Martijn Beekman
Werkregio-regisseur Maureen Pesman (links) spreekt met deelnemers aan de risicodialogen van de regio A5H.
Klimaatbestendig worden is voor iedereen belangrijk. Toch houdt vooral een kleine groep professionals uit de waterwereld en de overheid zich hiermee bezig. Hoe kunnen inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties meer samenwerken aan een klimaatbestendige leefomgeving? Dat stond centraal in deze sessie over regionale risicodialogen.
De link naar de opgenomen sessie volgt later.
Overstromende badkuip
De sessie vond plaats in de namiddag. Daarom begon sessieleider Marjolijn van Eijsden met een sportieve opkikker: ze moedigde de ruim honderd deelnemers aan tot een wave. Zo’n golf staat voor mensen in beweging brengen voor een klimaatbestendige leefomgeving, vervolgde ze. ‘Maar hoe krijg je iedereen aan tafel?’
Buiten de waterbubbel
De uitdaging is om het klimaatverhaal buiten de ‘waterbubbel’ te krijgen, vertelde Pieter den Besten, programmamanager van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA). Een inspirerend voorbeeld zag hij in de klimaatwerkregio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (A5H): ‘Daar gaan ze in gesprek met allerlei belanghebbenden, van inwoners tot agrariërs, bestuurders en ecologen. Met als uitgangspunt dat klimaatverandering niet het probleem is van mensen in de waterwereld, maar van ons allemaal.’
Keuzes concreet maken
Een korte video gaf uitleg over risicodialogen rond klimaatrisico’s. Deze bestaan uit drie fasen: afbakenen wat je wilt bereiken, gesprekken voeren en keuzes vastleggen. ‘Dat klinkt makkelijker dan het is,’ aldus Maureen Pesman, regisseur van klimaatregio A5H. Het kost veel tijd om contacten te leggen. ‘Nog moeilijker is keuzes concreet maken en vastleggen wie wat gaat doen. Gelukkig lukt het geregeld om mensen te verbinden.’
‘Leefbaarheid is belangrijk’
Tijdens een panelgesprek vertelden vijf betrokken bij A5H waarom zij willen bijdragen aan een klimaatbestendige regio. Een van hen is inwoonster annex vrijwilliger Annemarie van der Ploeg: ‘Voor mij is de betrokkenheid persoonlijk. Ik ben geboren en opgegroeid in de Alblasserwaard. Toen ik twee jaar geleden stopte met werken, wilde ik meer gaan doen voor mijn woonomgeving, omdat ik leefbaarheid belangrijk vind.’
Accepteer de imperfectie
Deltacommissaris Co Verdaas kreeg het laatste woord. ‘Ga door met alle druppeltjes in de emmer om de samenleving te activeren,’ riep hij op. ‘En accepteer de imperfectie van hoe het proces loopt. Klimaatverandering gaat alles en iedereen raken. Zodra dat doordringt, kunnen we nog meer goede dingen doen.’ De sessie eindigde zoals ze begon: met een uitbundige wave.

Beeld: © Valerie Kuypers
David van Raalten (HWBP) over de mogelijkheden om plannen op elkaar af te stemmen.
Dijkversterkingen bieden kansen om verschillende gebiedsopgaven te combineren. Maar daarvoor moeten waterschappen en provincies elkaar vroeg opzoeken en leren vertrouwen. Dat bleek tijdens de sessie over het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP). Hoe doe je dat, en waar moet je dan op letten?
De link naar de opgenomen sessie volgt later.
Intensief samenwerken
‘Vroegtijdig zoeken naar kansen, om die vervolgens te kunnen inkoppen’, zo vatte David van Raalten, programmadirecteur van het HWBP, de opgave samen. Rondom waterveiligheid liggen volgens hem veel mogelijkheden om functies te combineren en plannen op elkaar af te stemmen. Sessieleider Nathan de Groot ging daarover met de deelnemers in gesprek.
Vertrouw elkaar
Ate Wijnstra van Waterschap Noorderzijlvest en Matthijs Buurman van de provincie Groningen vertelden over de samenwerking bij dijkversterkingen langs de Groninger Waddenkust. Daar zijn onder meer projecten rondom multifunctionele dijken en een meegroeiende kust. ‘Dit lukt alleen als je intensief met elkaar samenwerkt’, zei Wijnstra. De twee overheden werken bovendien samen aan een omgevingsprogramma voor het hele Waddengebied. Buurman noemde als voorwaarden voor succes: ga het gebied in en praat met bewoners, zorg voor één uitvoeringsorganisatie en borg de regelgeving. ‘Ten slotte: vertrouw elkaar.’
Eén ontwerp
Ook bij het project Getijdenmaas in Noord-Brabant werken provincie en waterschap samen aan integrale gebiedsontwikkeling. Jan Bouman van Waterschap Aa en Maas vertelde hoe daar grote opgaven samenkomen uit het hoofdwatersysteem en het regionale systeem. Hans van Engen van de provincie benadrukte hoe belangrijk het is om elkaars standpunten en werkwijzen te leren kennen. ‘We hebben veel energie gestoken in het vinden van een gemeenschappelijk ontwerp. Iets waarvan veel mensen zeiden: we zijn bereid daarvoor onze nek uit te steken.’
Veel tijd opleveren
Ook het combineren van geldstromen biedt kansen, aldus Van Engen. Wel vraagt dat om aandacht voor regels en procedures. Bouman waarschuwde dat accountants en juristen er moeite mee kunnen hebben. Intussen kan investeren in kortere wettelijke procedures veel tijd opleveren. Van Engen: ‘Wij kunnen dat nu beperken tot een paar weken.’ Tot slot presenteerden Nils Rem van de programmadirectie HWBP en Myra Kremer van Waterschap Rivierenland een model dat de dialoog tussen provincie en waterschap kan vormgeven.

Beeld: © Valerie Kuypers
Wiebe Borren van Natuurmonumenten vertelt welk effect extreme droogte op de natuur heeft.
Het Deltaprogramma Zoetwater heeft als doel om Nederland in 2050 weerbaar te maken tegen zoetwatertekort. In deze sessie vertelden vertegenwoordigers uit verschillende sectoren hoe zij in hun werk omgaan met droogte. Welke opgaven spelen er en welke oplossingen zijn mogelijk in de glastuinbouw, de papiersector en natuurgebieden? En wat kan de overheid doen om dit te ondersteunen?
De link naar de opgenomen sessie volgt later.
Oplossingen uit de samenleving
‘Zoetwaterschaarste neemt toe,’ zei Mattia van der Laan van Deltaprogramma Zoetwater. ‘We zitten aan de grenzen van de maakbaarheid en we zoeken oplossingen met de samenleving. Waar kunnen gebruikers mee uit de voeten? Wij luisteren graag naar jullie.’ Het panel bestond uit Guus Meis, glastuinbouw, Daniël Wijhuise, papiersector, en Wiebe Borren van Natuurmonumenten. Ze vertelden wat het effect is van periodes van extreme droogte zoals in 2026 voor hun sector.
Ruimte is het sleutelwoord
Hydroloog Borren van Natuurmonumenten zag afgelopen zomer beken en vennen droogvallen en heide afsterven. ‘Oppompen van grondwater om fauna in beken te redden is eigenlijk een noodmaatregel, maar begint structureel te worden,’ zegt hij. ‘Water vasthouden is belangrijk, niet alleen in de natuurgebieden, maar ook in de overgangszones. Ruimte is het sleutelwoord. We hebben toekomstbestendige natuur nodig om hier te kunnen leven.’
Halfvolle transportschepen
Wijhuise van papierfabriek Smurfit Westrock Parenco wil het gebruik van grondwater afbouwen voor de productie van gerecycled papier. ‘We hebben een vergunning gekregen om rivierwater uit de Nederrijn te gebruiken, maar de hoeveelheid en kwaliteit is wisselend.’ Hij gaf ook aan dat hij tot voor kort niet eens wist welke waterkwaliteit hij nodig had, omdat hij altijd schoon grondwater had benut. Waterbesparing wordt pas recent toegepast en bleek relatief eenvoudig en goedkoop. Bij een laag waterpeil kan de papierfabriek transportschepen maar half vol laden. ‘Ik wil weten wat we kunnen verwachten en wat mag als bedrijf. Dan kunnen we investeren.’
Op tijd waarschuwen
Meis van Glastuinbouw Nederland ziet waterbeschikbaarheid afnemen. Zijn sector heeft behoefte aan duidelijkheid: ‘het helpt als waterschappen ruim van tevoren waarschuwen voor een onttrekkingsverbod. Als die informatie niet openbaar wordt, kan een ondernemer niet handelen.’ Naast informatie over waterbeschikbaarheid is ook helderheid nodig over de juridische mogelijkheden, zodat tuinbouwbedrijven bijvoorbeeld weten of ze onderling water kunnen uitwisselen.
Het publiek was erg betrokken bij het onderwerp en droeg enthousiast bij aan het bedenken van oplossingen tegen droogte en over de vraag hoe overheden en gebruikers elkaar kunnen helpen. Zo werd gezegd dat veerkrachtige natuur en het vertellen van het eerlijke verhaal essentieel is.