Volkerak-Zoommeer: sleutelgebied voor de delta van morgen

Het Volkerak-Zoommeer is benoemd als sleutelgebied in het Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta 2050. Het verbindt de provincies Zeeland, Noord-Brabant en Zuid-Holland en raakt het werkgebied van de drie Deltawaterschappen en gemeenten. Het is een Natura 2000-gebied, waar jaarlijks duizenden vogels broeden. Het gebied ligt in de oorspronkelijke overgangszone van zoet naar zout en kan daarmee een belangrijke rol spelen in ecologisch herstel in de Zuidwestelijke Delta.

‘Het Volkerak-Zoommeer is niet voor niets een sleutelgebied in de Zuidwestelijke Delta,’ zegt Arno Vael, voorzitter van het Gebiedsoverleg Zuidwestelijke Delta. ‘Hier komen de belangen van zoet water, scheepvaart, natuur, recreatie en de leefomgeving samen. Het besluit van de Tweede Kamer in 2020 om het meer zoet te houden, was dan ook een strategische keuze voor de toekomst van de hele delta. Met het langetermijnperspectief ligt er een gezamenlijk toekomstbeeld voor 2050.

De vier ambities voor het Volkerak-Zoommeer voor 2050

Het gezamenlijke toekomstbeeld is uitgewerkt in vier ambities:

1. Schoner
   In 2050 is het Volkerak-Zoommeer schoner, met een sterk verbeterde waterkwaliteit en veel minder overlast door blauwalgen.
2. Toekomstbestendig
   Een toekomstbestendig watersysteem zorgt ervoor dat het gebied zijn functie als robuuste zoetwaterbuffer kan behouden. Tegelijk gaat de regio efficiënter met water om, houdt zij meer water vast en wordt zij minder afhankelijk van externe aanvoer. De betrokken partijen onderzoeken welke maatregelen nodig zijn om de waterkwaliteit te verbeteren en waar in het omliggende gebied regenwater kan worden vastgehouden.
3. Natuurlijker
   Deze ambitie richt zich op een veerkrachtiger ecosysteem. Denk aan natuurlijker peilbeheer, zachtere oevers, betere mogelijkheden voor vismigratie en herstel van zoet-zoutovergangen. Als eerste stap wijst het langetermijnperspectief op het belang van definitieve Natura 2000-aanwijzingsbesluiten voor het gebied. 
4. Aantrekkelijker
   De vierde ambitie draait om een aantrekkelijker gebied, met meer ruimtelijke kwaliteit en belevingswaarde. Recreatieve verbindingen en een sterkere regionale identiteit rond het meer kunnen daaraan bijdragen, met voldoende ruimte en rust voor de natuur.

Zoetwaterbuffer en waterbergingsgebied

De koers is om de functie van het Volkerak-Zoommeer als belangrijke zoetwaterbuffer te versterken. Goede waterkwaliteit vormt de basis voor de natuur en de economische activiteiten in het gebied. Dat vraagt om verbetering van die waterkwaliteit én om goede afspraken tussen de waterbeheerders. Die bufferfunctie wordt steeds belangrijker in een klimaat met vaker droge perioden en waarin de beschikbaarheid van zoetwater afneemt. Het Deltaprogramma kiest voor een flexibele verdeling van het beschikbare rivierwater, zodat strategische zoetwaterbuffers waar mogelijk gevuld en zoet kunnen worden gehouden. Tegelijk ligt er een opdracht voor de regio om de huidige situatie in gebieden met aanvoermogelijkheden te behouden: door zuiniger om te gaan met water, meer water vast te houden en de afhankelijkheid van extra aanvoer uit het hoofdwatersysteem niet te vergroten.

Het belang van het Volkerak-Zoommeer reikt verder dan het gebied zelf. Ook bij extreem natte omstandigheden vervult het Volkerak-Zoommeer een belangrijke functie. Als waterbergingsgebied kan het tijdelijk rivierwater opvangen. Daarmee kunnen waterstanden in het rivierensysteem worden verlaagd, ook buiten de Zuidwestelijke Delta, bijvoorbeeld in Dordrecht.

Waterkwaliteit onder druk

Het watersysteem kent ook kwetsbaarheden. De waterkwaliteit voldoet niet aan de doelen van de Kaderrichtlijn Water en er is jaarlijks sprake van overlast door blauwalgen. De Deltawerken brachten veiligheid, maar verstoorden ook natuurlijke processen. Harde overgangen in het watersysteem vormen barrières voor vismigratie, en de uitwisseling van voedingsstoffen tussen het Volkerak-Zoommeer en omliggende wateren is verstoord. Klimaatverandering zet het systeem verder onder druk. Hogere temperaturen en extremere neerslag vergroten bestaande problemen. Na 2050 neemt naar verwachting ook de verziltingsdruk toe. Juist daarom kijkt het langetermijnperspectief niet naar afzonderlijke problemen, maar naar de samenhang tussen waterkwaliteit, ecologie, zoetwaterbeschikbaarheid, waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit. Die opgaven kunnen niet los van elkaar worden opgelost.

Berend Doedens, wethouder van de gemeente Bergen op Zoom en bestuurlijk trekker van het Langetermijnperspectief Volkerak-Zoommeer, benadrukt het belang van de combinatie van functies: ‘Het Volkerak-Zoommeer is onmisbaar voor de Zuidwestelijke Delta als robuuste zoetwaterbuffer, waterbergingsgebied en als onderdeel van een belangrijke internationale scheepvaartroute tussen Rotterdam en Antwerpen. Tegelijk willen we de natuurlijke en ruimtelijke kwaliteit én de belevingswaarde van het gebied versterken. Dat vraagt om keuzes in onder meer de landbouw, het stedelijk waterbeheer en de manier waarop we omgaan met nutriënten.’

Van toekomstbeeld naar uitvoering

Vanuit het langetermijnperspectief werken de partners de komende jaren de verschillende bouwstenen verder uit. Zo wordt duidelijker hoe de ambities hun plek krijgen in alle plannen en welke maatregelen wanneer nodig en haalbaar zijn. Dat past bij een bredere beweging binnen het Deltaprogramma: niet wachten tot grote systeemkeuzes onvermijdelijk zijn, maar nu al voorbereiden, mogelijkheden openhouden en maatregelen nemen die onder verschillende toekomstscenario's waardevol zijn.