Lokale perspectieven en nationale keuzes

Wat maakte het Friese veenweidegebied een geschikte casus voor de participatiepilot? 

De uitdagingen in het Friese veenweidegebied hangen samen met nationale systeemkeuzes rond waterverdeling en zoetwaterbeschikbaarheid. Zo is het IJsselmeer - dat een belangrijke rol speelt in het Friese veenweidegebied - een essentiële schakel in de nationale zoetwatervoorziening, met belangrijke functies voor drinkwater, landbouw, natuur en scheepvaart. Het peilbeheer in Friesland heeft daardoor ook gevolgen voor andere regio’s, en omgekeerd. Om die redenen droeg Friso Douwstra, gedeputeerde van Friesland en lid van de Stuurgroep Deltaprogramma, deze casus aan als participatiepilot.  

De pilot onderzocht de verbinding tussen nationale waterkeuzes en lokale perspectieven. Waar zagen jullie de spanning hiertussen het meest terug? 

We zagen vooral spanningen tussen de systeemwereld van de overheid en de leefwereld van inwoners. Beide partijen kennen elkaars belevingswereld beperkt. In lokale gesprekken bleek dat basisinformatie over het landelijke watersysteem vaak ontbreekt. Zoetwaterbeschikbaarheid wordt als vanzelfsprekend gezien, waardoor gesprekken over toekomstige systeemkeuzes moeilijk blijven en de kloof tussen perspectieven groeit. Daarbij redeneren waterprofessionals vaak technisch, wat niet altijd aansluit bij lokale ervaringen. Waar deskundigen spreken over droogte, ervaart een agrariër bijvoorbeeld een muizenplaag. Begrip van deze lokale context helpt om taal en verhalen te vinden die wél aansluiten.

Daarnaast verschilt het tijdsbesef sterk. Het Deltaprogramma kijkt ver vooruit en redeneert vanuit de toekomst terug naar wat vandaag nodig is om Nederland klimaatbestendig te maken. Bewoners denken vaak vanuit het verleden naar de toekomst: hun keuzes zijn sterk verankerd in hun (familie)geschiedenis en herkomst. Als dit verschil onbesproken blijft, ontstaat een onzichtbaar verschil in vertrekpunt.

Welke geleerde lessen uit de pilot zouden jullie meenemen naar de herijking van het Deltaprogramma? 

Onze eerste les is dat de herijking een kans biedt om de verbinding tussen strategie, uitvoering en maatschappelijke betrokkenheid te versterken, door het nationale waterverhaal beter beschikbaar te maken en overheden te helpen dit te vertalen naar lokale situaties. Participatie wordt bovendien krachtiger wanneer het Deltaprogramma actief werkt vanuit een gedeelde informatiebasis. Bewoners en regionale partners kunnen beter meedenken wanneer duidelijk is hoe het nationale watersysteem werkt en wat de doorwerking is in hun omgeving. In de herijking kan deze rol explicieter worden neergezet: het verbinden van nationaal inzicht met regionale en lokale opgaven, en het ondersteunen van andere bestuurslagen om deze kennis te verankeren in hun eigen werk.

Een tweede les gaat over hoe informatie daadwerkelijk een gebied binnenkomt. Dat gebeurt het beste via verbinders: mensen die langdurige relaties opbouwen, lokale signalen oppikken en verschillende perspectieven verbinden. Deze mensen slaan de brug tussen systeemwereld en leefwereld. De herijking biedt ruimte om deze bijdrage zichtbaarder te maken en steviger te verankeren in de samenwerking tussen nationale en regionale partijen.

Een derde en laatste les is dat het belangrijk is om te werken aan een gedeeld vertrekpunt tussen organisator van en deelnemers aan het participatieproces. Bijvoorbeeld door een gedeeld beeld en begrip te krijgen van het vraagstuk en het tijdsperspectief van waaruit geredeneerd wordt (vanuit verleden naar heden of vanuit toekomst naar heden). Juist het andere tijdsperspectief kan daarbij ook nieuwe inzichten bieden, bijvoorbeeld door te leren van het verleden voor de keuzes over de verre toekomst.

Wat waren uitdagingen in de pilot, en wat hebben jullie daarvan geleerd voor toekomstige participatie binnen het DP? 

Een uitdaging in de pilot was dat je vooral mensen spreekt die bereid zijn hun verhaal te delen. Mensen die dat niet willen, blijven daardoor buiten beeld. Zo wilde een agrariër niet deelnemen omdat hij vond dat ‘de overheid nu maar eens moet stoppen met onderzoeken en gewoon aan de slag moet’. Om toch zicht te krijgen op andere perspectieven vroegen we onze gesprekspartners bewust naar mensen in hun omgeving die er anders in staan. Deze indirecte blik hielp ons bij het formuleren van onze aanbeveling over de verschillende fasen in een transitie. Tegelijkertijd zien we dat het actief zoeken naar de mensen die niet bereid zijn hun verhaal te delen nog sterker en explicieter kan worden ingezet. 

Welke verhalen van bewoners zijn jullie het meest bijgebleven of verrasten jullie?

Een voorbeeld dat ons sterk is bijgebleven, is het verhaal van de houtzaagmolen. De beheerder vertelde hoe de molen in de vorige eeuw zijn wieken verloor, later bijna werd gesloopt voor een zwembad en uiteindelijk dankzij lokale inzet werd gerestaureerd tot de werkende molen die nu door vrijwilligers wordt gedragen en veel bezoekers trekt. Wat ooit bijna verdween, bleek uit te groeien tot een waardevol onderdeel van het gebied. Dit verhaal laat zien dat situaties die stabiel lijken ook kunnen kantelen. Technologische en maatschappelijke veranderingen beïnvloeden wat we belangrijk vinden, en besluiten die op het eerste gezicht onaantrekkelijk lijken, kunnen op de lange termijn juist waarde creëren. 

Graag zouden we verkennen hoe deze benadering in andere casussen waarde kan toevoegen. Dus hierbij doen we ook de oproep om contact met ons op te nemen als je denkt dat dit voor jouw vraagstuk van meerwaarde kan zijn.