Ontwerpatelier voor de Delta: met een open blik álles verkennen

Waar onze grootste rivieren, de kuststreek en de Noordzee elkaar ontmoeten, ligt de regio Rijnmond-Drechtsteden. Hier vind je uitgestrekte havengebieden, industrie en infrastructuur, drukbevolkte steden én unieke deltanatuur die nauw met elkaar vervlochten zijn. Juist die complexiteit maakt de regio extra kwetsbaar voor zeespiegelstijging en andere gevolgen van klimaatverandering. Hoe ga je om met zoveel belangen? Hoe maak je nú keuzes die ook over een eeuw – of twee – nog de juiste zijn? 

Die vragen zijn cruciaal tijdens de herijking van de Voorkeursstrategie Rijnmond-Drechtsteden die voor dit voorjaar op de agenda staat, als onderdeel van de zesjarige cyclus van het Deltaprogramma. In dat kader zijn allerlei onderzoeken uitgevoerd. Parallel daaraan vond een bijzonder proces plaats: ontwerpend onderzoek in een zogeheten Atelier, onder de paraplu van de Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam (IABR). Deze organisatie benadert urgente maatschappelijke transitieopgaven vanuit architectuur en stedenbouw. 

Waarom is er gekozen voor deze ontwerpende aanpak?

Dirk: 'In Rijnmond-Drechtsteden mengt de opgave rond zeespiegelstijging zich ook nog eens met een industrieel havencomplex dat sterk in transitie is: het wil blijven meedoen aan de globaliserende economie terwijl we aanlopen tegen onze planetaire grenzen. De waterveiligheidsopgave is daarbij nauw verbonden aan opgaven in allerlei andere sectoren. Het is een supercomplexe opgave, een wicked problem, waarvoor de gangbare methoden en wetenschap eigenlijk niet toereikend zijn. Juist voor dat soort problemen is het ontwerpend onderzoek van IABR bedoeld: om langs álle lijnen te kijken wat de hoeken van het speelveld zijn.'

Marlies: 'Als we blijven doen wat we nu doen, dan gaat het op een gegeven moment mis. In overheidsland zijn we geneigd niet al te ver vooruit te kijken, en het liefst de huidige systemen steeds een beetje op te rekken. Dat hebben we heel lang gedaan, maar nu lopen we tegen de grenzen aan. We moeten op een bepaald moment overstag, naar een ander systeem. Uitzoeken wannéér je dat uiterlijk moet doen, en hoe dan: daarvoor is ontwerpend onderzoek een heel goede methode.'

Dirk: 'Bij ontwerpend onderzoek sluit je niets bij voorbaat uit. Je onderzoekt allerlei denkrichtingen. Dan komen er soms dingen omhoog die pas veel later bruikbaar blijken – en die je anders gemist zou hebben.'

Marlies: 'Zo’n ontwerpatelier biedt een veilige context waarin je vanuit veel verschillende disciplines naar een probleem kunt kijken, en vrijuit kunt filosoferen, zonder dat je het meteen bestuurlijk maakt. Anders gaan er meteen belangen meespelen die bepaalde denkrichtingen uitsluiten. Échte innovatie is erbij gebaat dat je ook de opties onderzoekt die pijn zouden kunnen doen. En juist als je over de héél lange termijn nadenkt, moet je out-of-the-box durven denken.' 

Welke denkrichtingen zijn er besproken?

Marlies: 'Het Rijk werkt met de vier denkrichtingen die door Deltares zijn geformuleerd, variërend van een geheel technologische oplossing – zeewaarts bouwen – naar een oplossing waarbij je de zee grotendeels zijn gang laat gaan: meebewegen. Die twee uitersten hebben wij niet uitgewerkt. Wij zijn wat meer in het midden gaan zitten met een gesloten en een open variant, losjes gebaseerd op de twee "middelste" denkrichtingen van Deltares. Die gesloten variant bouwt op dijken en sluizen; de open variant is vernieuwend – en niet naïef of passief – omdat ook hier oplossingen als intelligente stormvloedkeringen, verondieping van de rivier en meegroeidijken een rol spelen. Ik ben ongelooflijk trots dat de waterwereld de moed heeft gehad om zich ook open te stellen voor die tweede benadering.'

Dirk: 'Wij constateerden: iedereen denkt dat we de huidige strategie nog wel een tijdje kunnen aanhouden. Maar houdt dit ook nog stand bij 2 meter zeespiegelstijging? Ons is letterlijk gevraagd naar die situatie te kijken. Een soort crashtest van de regio – waarbij het niet uitmaakt of we het nu hebben over 2100 of 2150. Wij hebben zelfs het vergezicht van 5 meter zeespiegelstijging in het achterhoofd gehouden. Daar hebben we het jaartal 2200 aan geplakt.'

Hoe zien die twee uitgewerkte denkrichtingen eruit?

Dirk: 'Bij de gesloten variant zouden we de riviermondingen vooral afsluiten. Dan krijg je de zogeheten Deltapolder, met een systeem van omdijkte polders en sluizen. Bij de open variant zouden we het estuariene karakter – dus het karakter van de natuurlijke overgangen tussen land en zee – zoveel mogelijk herstellen en verbeteren. Daarbij vertrouwen we op de natuurlijke processen van opslibbing en vegetatiegroei om dat slib vast te houden.'

Marlies: 'Wij hebben laten zien dat die twee strategieën zich allebei kunnen ontwikkelen vanuit de het oprekken van de huidige strategie.'

Dirk: 'Maar we hebben wel nagedacht over wanneer je dan uiterlijk tussen die beide zou moeten kiezen. Want beide varianten hebben een enorme aanrijtijd, zowel technologisch, economisch, als vooral ook sociaal. De twee écht extreme denkrichtingen zou je overigens nog vanuit die middelste twee kunnen ontwikkelen.'

Marlies: 'Mensen zetten heel vaak ecologie en economie tegenover elkaar, maar hier zie je dat ze kunnen samengaan.'

Lees hier het gehele interview met Dirk en Marlies. Hierin vertellen ze meer over hoe het ontwerpatelier te werk is gegaan, wat de kosten zijn, hoe dit zich verhoudt tot de herijking van de Voorkeursstrategie Rijnmond-Drechtsteden en hoe nu verder. >>