Van zorgen naar zekerheid rond zoet en zout

Doelstelling: een robuust watersysteem, natuurherstel en goede waterkwaliteit

Vanuit de Kaderrichtlijn Water (KRW) startten waterschap Noorderzijlvest en provincie Groningen in 2021 een gebiedsproces rond het Lauwersmeer. Daarbij is onderzocht hoe natuur, landbouw en waterbeheer ook op de lange termijn met elkaar in balans kunnen blijven. Dat resulteerde in het toekomstperspectief "Van zorgen naar zekerheid rond zoet en zout": een gezamenlijk toekomstbeeld voor een blijvende balans tussen natuur, landbouw, waterbeheer en zoetwaterbeschikbaarheid.

Binnen die bredere opgave wordt een zoet-zoutovergang gezien als één van de mogelijke bouwstenen.

In 2022 is Toekomstbestendig Lauwersmeer geselecteerd als project binnen de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) om bij te dragen aan een robuustere ecologische waterkwaliteit voor de Waddenzee en daarmee de doelen voor de KRW en Natura 2000.  

Het project verkent hoe een zoet-zoutverbinding tussen de Natura 2000-gebieden Lauwersmeer en Waddenzee met maximale ecologische winst kan worden gerealiseerd binnen de mogelijkheden van het watersysteem. Een zoutwatermeetnet geeft inzicht in de zoet-zoutdynamiek in het gebied. Op basis van die inzichten werken de betrokken partijen verschillende kansrijke oplossingsrichtingen uit. 'Dit kan gaan om aangepaste waterwerken, een andere manier van waterbeheer of vismigratievoorzieningen. Want het project draait om samen ontdekken wat mogelijk is voor de toekomst van het Lauwersmeer, en niet om een vooraf bedachte oplossing.'

De aanpak: systeem kennen, verschillen begrijpen en dan sleutelen

Voor het maken van het toekomstperspectief brachten de provincie en het waterschap een klein groepje ambassadeurs van boeren, ecologen en ambtenaren voor het eerst bij elkaar, onder leiding van een vaste voorzitter. Niet om direct tot een compromis te komen, maar om inzicht te krijgen in elkaars belangen en opgaven. En dat botste en schuurde aan het begin, zo blikt Silvia terug. “Overheden, natuurorganisaties en boeren keken jarenlang vanuit hun eigen perspectief naar het gebied. Wat goed is voor natuur, hoeft niet automatisch goed te zijn voor landbouw, en andersom. Dan moet je samen zoeken naar oplossingen.”

Maar in plaats van direct maatregelen te nemen, werd eerst geïnvesteerd in kennis en gesprekken. 'Eerst met elkaar begrijpen hoe het systeem werkt voordat je eraan gaat sleutelen.' Boeren kregen uitleg over vismigratie en natuurherstel, en natuurorganisaties leerden wat verzilting betekent voor de teelt van pootaardappelen. 'Juist de gesprekken die schuurden, leverden vaak de meeste inzichten op. Dan merk je waar de zorgen zitten, maar ook waar onverwacht overeenkomsten ontstaan.'

Daar sloot deltacommissaris Co Verdaas zich ook bij aan tijdens de Bestuurlijke Top Lauwersmeer: 'Het spreekt me zeer aan dat partijen rond het Lauwersmeer in elkaars keuken hebben gekeken om tot een genuanceerd beeld te komen.'

Door die gezamenlijke verkenning ontstond ook inzicht in gedeelde belangen. Voldoende aanvoer van zoet water bleek cruciaal voor de landbouw én voor natuurherstel en een goed functionerende zoet-zoutovergang.

Het resultaat: van tegenstellingen naar gezamenlijke oplossingen

Waar partijen eerder moeilijk met elkaar in gesprek bleven, brachten de vertegenwoordigers van landbouw, natuur en overheden binnen zeven maanden hun belangen samen in één gedragen toekomstbeeld. Alle betrokken overheden en maatschappelijke organisaties van Rijk en regio hebben zich hierachter geschaard. Daarmee vormt het de basis voor verdere uitwerking en besluitvorming. Het toekomstperspectief biedt bijvoorbeeld ruimte om te onderzoeken hoe in het noordelijke deel meer invloed van zout water kan bijdragen aan natuurherstel van het meer en de Waddenzee, onder meer voor vismigratie en biodiversiteit.

Tegelijkertijd benoemt het toekomstperspectief het belang van maatregelen zoals waterbuffers en opslag van zoetwater om de landbouw en zoetwatervoorziening robuust te houden. Het zoutwatermeetnet zorgt ervoor dat toekomstige keuzes gebaseerd kunnen worden op feiten in plaats van aannames. Mosterd: 'Het is een kans om het totale watersysteem voor te bereiden op de klimaatuitdagingen van de komende decennia. Met de kennis die we nu opbouwen, bereiden we ons voor op een watersysteem dat richting 2050 en 2100 veilig en robuust blijft.'

Het vervolg: op basis van systeemkennis en mogelijkheden bewuste keuzes maken

Met het nieuwe meetnet verkent het project Toekomstbestendig Lauwersmeer de komende tijd kansrijke mogelijkheden tot een dynamische zoet-zoutovergang tussen het meer en de Waddenzee. Opgedane kennis en inzichten worden gebruikt om toekomstscenario's te analyseren en de impact van maatregelen met elkaar te vergelijken. Vervolgens leidt de verkenning tot kansrijke varianten voor een zoet-zoutverbinding met maximale ecologische winst binnen de randvoorwaarden van waterveiligheid, waterafvoer en zoetwaterbeschikbaarheid.

'Het vormt een belangrijke bouwsteen voor de verdere keuzes in het Lauwersmeergebied', voegt ze toe. 'Zo verkennen we stap voor stap de weg naar een toekomstbestendig Lauwersmeer, waarin natuurherstel, waterbeheer en zoetwaterbeschikbaarheid beter met elkaar in balans worden gebracht', stelt Mosterd. 'De gegevens uit het meetnet helpen de betrokken partijen om toekomstige keuzes op gedeelde kennis te baseren. De doorbraak begint dan ook niet met technische maatregelen, maar bij het gezamenlijk begrijpen van het watersysteem en elkaars belangen.'