Aanpak en resultaten van het Kennisprogramma

De zeespiegel stijgt en door klimaatverandering versnelt deze stijging de laatste decennia. Nog onzeker is hoe deze versnelde stijging in de toekomst gaat verlopen. Dit kan op termijn grote gevolgen hebben voor de leefbaarheid en bewoonbaarheid van ons land.

In het Kennisprogramma Zeespiegelstijging bundelden overheden, bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties hun krachten. Ze onderzochten wat de mogelijke gevolgen van de zeespiegelstijging zijn voor ons land en ze verkenden maatregelen die ons voorbereiden op de gevolgen. Het programma levert kennis waarmee we tijdig keuzes kunnen maken voor de bescherming en inrichting van Nederland. Het programma is een initiatief van de minister van Infrastructuur en Waterstaat en de deltacommissaris. Het is gestart in 2019 en afgerond in 2026.

Bij een oplopende temperatuur van het zeewater door opwarming van de aarde stijgt de zeespiegel. Dit komt onder meer doordat het opgewarmde water uitzet en doordat gletsjers en ijskappen op Groenland en Antarctica smelten. De hoeveelheid water in zee neemt daardoor toe. De ontwikkelingen op Antarctica werken sterker door in de zeespiegelstijging bij Nederland dan het afsmelten van de Groenlandse ijskap. Voor Nederland is het van belang om te weten hoeveel de zeespiegel kan gaan stijgen. Waar moeten we rekening mee houden?

Onderzoek ontwikkeling zeespiegelstijging

Voor het antwoord op deze vragen, werkt het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) aan onderzoek voor:

het verbeteren van de kennis over de ontwikkelingen die leiden tot het afsmelten van de Antarctische ijskap;
onderzoek gericht op het beter begrijpen van de gevolgen van wereldwijde zeespiegelstijging voor de Noordzee.

In beide sporen zijn de afgelopen jaren resultaten geboekt. Zo is gewerkt aan een ijskapmodel om de processen die op Antarctica spelen beter te kunnen nabootsen. Dit wordt de komende jaren verder verbeterd. Daarnaast heeft het KNMI een nieuwe methode ontwikkeld om betere gegevens te verkrijgen uit zowel de modellen als de waarnemingen. Als test is hiermee de zeespiegelstijging in de afgelopen 30 jaar ‘voorspeld’. De resultaten komen goed overeen met de waarnemingen in deze periode. Deze inzichten maken het mogelijk om waarnemingen en verwachtingen beter op elkaar aan te laten sluiten.

In 2023 zijn de nieuwe KNMI'23-klimaatscenario's, inclusief zeespiegelscenario’s, bekendgemaakt. Daarbij is ook aandacht besteed aan zogeheten 'Low-Likelihood High-Impact' (LLHI)-verhaallijnen, die gebaseerd zijn op onzekere en moeilijk te bepalen ijskapprocessen, met name die zich op Antarctica afspelen. Er wordt gewerkt aan een betere onderbouwing ten behoeve van toekomstige zeespiegelscenario’s.

Zeespiegelmonitor

In opdracht van RWS verwerkt Deltares de data uit de meetstations langs de Nederlandse kust tot een jaarlijkse stand van de zeespiegel. Uit deze langjarige reeks (sinds 1890) wordt berekend hoe groot de jaarlijkse zeespiegelstijging is en of daar versnelling in te zien is. De berichten en rapporten hierover zijn beschikbaar via de Zeespiegelmonitor.

Onderzocht is hoeveel zeespiegelstijging we met de huidige voorkeursstrategie voor waterveiligheid, zoetwater en zandige kust aan kunnen. In de eerste fase tot 2023 is de huidige aanpak onderzocht in systeemverkenningen. In de tweede fase is onderzocht:

Of het huidige beheer met strategieverlengende maatregelen langer vol te houden is bij zeespiegelstijging.
De impact: wat globaal de gevolgen zijn van zeespiegelstijging en de gekozen maatregelen voor maatschappelijke functies.
De samenhang tussen huidige strategie en lange termijn denkrichtingen in de tijd ten behoeve van bepalen tijdlijnen van beslismomenten in voorbereiding op zeespiegelstijging.

Synthese waterveiligheid, zoetwater en zandige kust

Een overzicht van de resultaten van de onderzoeken naar de houdbaarheid van de huidige strategie voor waterveiligheid, zoetwater en zandige kust is opgenomen in de publicatie Nederland en de zeespiegelstijging: de gevolgen voor waterveiligheid en zoetwater. Dit zijn de hoofdlijnen uit alle onderzoeken die onder vraag 2 van het Kennisprogramma zijn uitgewerkt. De afzonderlijke synthesedocumenten voor waterveiligheid, zoetwater en zandige kust geven meer informatie.

Syntheserapport Waterveiligheid

Syntheserapport Waterveiligheid: hieronder vallen vijf bijlagen die aan de bibliografie zijn toegevoegd.

Syntheserapport Zoetwater

Systeemanalyse Zoetwater: hieronder vallen vijf bijlagen die aan de bibliografie zijn toegevoegd.

Syntheserapport Zandige kust

Systeemanalyse Zandige kust: hieronder vallen drie bijlagen die aan de bibliografie zijn toegevoegd.

Deze synthesedocumenten zijn gebaseerd op een groot aantal bronnen. De bronnen zijn te vinden in de bibliografie.

Impactanalyse

Het Kennisprogramma heeft verkennend onderzoek gedaan naar de gevolgen van zeespiegelstijging en maatregelen voor maatschappelijke sectoren. Op basis van expert judgement is voor de huidige strategie en de lange termijn denkrichtingen een inschatting gemaakt van verwachte effecten van zeespiegelstijging en de uit te voeren maatregelen op landgebruik en economische sectoren of maatschappelijke waarden zoals natuur. De resultaten van de uitwerking per strategie staan in de bibliografie evenals een reflectie op de aanpak en totstandkoming van de informatie.

Tijdlijnen zeespiegelstijging

In deze verkenning is uitgewerkt wanneer welke knelpunten als gevolg van zeespiegelstijging optreden en welke maatregelen er dan mogelijk zijn, gebaseerd op het voortzetten van de huidige strategie in combinatie met ideeën uit de lange termijn denkrichtingen (zie vraag 3). Deze informatie vormt een startpunt om inzichtelijk te maken wanneer keuzes nodig zijn en wanneer voorbereiding moet starten om maatregelen tijdig te realiseren. Zie ook het rapport Tijdlijnen voor beslismomenten bij zeespiegelstijging.

Systeemverkenningen uit eerste fase van het Kennisprogramma (tot 2023)

Deze onderzoeken zijn in de Tussenbalans in 2023 samengevat weergegeven.

Tussenbalans Kennisprogramma Zeespiegelstijging

Wat staat er in grote lijnen in de deelrapporten uit 2023? En wat kunnen we daarmee? Twee experts leggen uit wat we kunnen verwachten van de rapporten – maar ook wat we nu nog níet weten. “Deze kennisbasis geeft de mogelijke denkrichtingen aan. Onontbeerlijk, ook nu al.”

Het overkoepelende verhaal

Bronnen Tussenbalans Kennisprogramma Zeespiegelstijging (2023)

De informatie in dit rapport is samengesteld op basis van de afzonderlijke systeemverkenningen die zijn uitgevoerd voor waterveiligheid, zoet water en zandige kust. Een overzicht hiervan staat hieronder. In fase 2 zijn aanvullende verdiepende onderzoeken uitgevoerd. Dit zijn de syntheserapporten die je hierboven vindt.

Waterveiligheid

Zoetwater

Zandige kust

Sedimentbehoefte Nederlands kustsysteem

Het Kennisprogramma Zeespiegelstijging heeft naast onderzoek van de houdbaarheid van de huidige strategie (vraag 2) ook lange termijn denkrichtingen voor de toekomst verkend. Er zijn veel meer manieren denkbaar om met zeespiegelstijging om te gaan. Deze verkenningen waren bedoeld om gevoel te krijgen voor het palet aan mogelijkheden, kansrijke combinaties, concrete vraagstukken die daarbij ontstaan en de acties die op korte termijn nodig of mogelijk zijn.

Een overzicht van de resultaten is samengebracht in de rapportage Ruimte voor Zeespiegelstijging. De koppeling tussen lange termijn denkrichtingen en huidige aanpak is gelegd in het einddocument van het kennisprogramma.

Vier consortia werkten denkrichtingen uit

Na de ruimtelijke verkenningen van de gebiedsbijeenkomsten gingen drie consortia vanaf april 2023 tekenen en rekenen aan de toekomstige inrichting van Nederland. Deze samenwerkingsverbanden bestaan uit overheden, kennisinstellingen, ingenieurs- en ontwerpbureaus en waterbouwers. Ze werkten verschillende oplossingen uit voor een klimaatbestendige inrichting van ons land, uitgaande van een toekomstige zeespiegelstijging van twee meter (in 2100) tot vijf meter (in 2200).

De eerste uitwerking maakten ze op basis van eerdere plannen en gebiedsbijeenkomsten en de langetermijnscenario's van Deltares. Dit leverde een beeld op van wat technisch, fysisch en ruimtelijk wel en niet mogelijk is, ook bij een grote zeespiegelstijging. Op basis hiervan is in vier denkrichtingen verkend waar en hoeveel ruimte we in de toekomst nodig hebben voor maatregelen, zoals dijkversterkingen, waterberging, pompen of nature based oplossingen. Het werk van de consortia levert daarmee belangrijke informatie op voor toekomstige keuzes over de ruimtelijke inrichting voor het watersysteem in samenhang met keuzes voor woningbouw, energietransitie en grondgebruik voor natuur en landbouw.

De vier uitgewerkte denkrichtingen zijn:

Het consortium Meebewegen concretiseerde de oplossing waarbij we het landgebruik aanpassen aan de zeespiegelstijging, land ophogen en aangepast – bijvoorbeeld drijvend of op palen - bouwen. 
Het consortium Beschermen onderzocht de oplossingen waarbij de kust tegen overstromingen en erosie wordt beschermd met keringen, zandsuppletie en wetlands en waarbij de rivierarmen wel of niet helemaal worden afgesloten met dammen of stormvloedkeringen en overtollig water tijdelijk wordt geborgen en/of weggepompt.
Het consortium Zeewaarts werkte de richting verder uit waarbij we extra waterberging voor de kust creëren door de aanleg van een tweede kustlijn, en lokaal de kust verbreden.
Het consortium Meegroeien onderzocht hoe Nederland veilig en leefbaar kan blijven door natuurlijke processen slim te benutten. Dit kan door het invangen van zand en slib, zodat de overgang van zee naar land meegroeit met de zeespiegelstijging.

Aan de consortia namen in totaal 20 partijen deel in een samenwerking onder de vlag van de Topsector Water.

Kosten lange termijn denkrichtingen

In het Kennisprogramma is na het uitbrengen van de vier denkrichtingen een vergelijkend overzicht gemaakt van een inschatting van de kosten van de verschillende denkrichtingen gerelateerd aan de huidige aanpak (referentie). Een overzicht hiervan is te vinden in de rapportage Kosten en effecten van lange termijn denkrichtingen voor extreme zeespiegelstijging. Het overzicht is een indicatie op basis van een eerste globale kosteninschatting. Er is geen maatschappelijke kostenbatenanalyse uitgevoerd.

Voor de denkrichting Meegroeien is apart een rapport Over de kosten van ‘Meebewegen’ opgesteld, omdat dit eerder niet was meegenomen als onderdeel van de lange termijn denkrichting door het consortium.

Eindrapportages meebewegen, beschermen, zeewaarts, meegroeien

Tijdens het congres Zeespiegelstijging op 4 maart 2024 presenteerden drie consortia de eindrapportages over Zeewaarts, Meebewegen en Beschermen. In aanvulling hierop is in november 2025 de denkrichting Meegroeien gepresenteerd.

De kansrijkheid van nature-based-oplossingen

In aanvulling op de eindrapporten van de consortia is de kansrijkheid van 'meegroeien' en nature-based solutions onderzocht voor een aantal regio’s van het Deltaprogramma. Bekijk het rapport 'Kansrijkheid van nature-based solutions – Een beschouwing per regio van het Deltaprogramma' voor de resultaten.

Het rapport geeft een reflectie op de uitkomsten van de denkrichting 'meegroeien' van het Kennisprogramma Zeespiegelstijging voor de verschillende regio’s van het Deltaprogramma: Zuidwestelijke Delta, Rijnmond-Drechtsteden, Kust, Waddengebied en IJsselmeergebied. Per regio staat kernachtig beschreven welke problemen en uitdagingen momenteel spelen binnen elke regio, welke oplossingsrichtingen (nature-based, meegroeien) daar positief aan kunnen bijdragen en hoe zoveel mogelijk synergie bereikt kan worden tussen ecologie, waterveiligheid en zoetwaterbeschikbaarheid.

Gebiedsgerichte bijeenkomsten 2020-2023

Met de regionale partners van het Deltaprogramma onderzocht het Kennisprogramma wat de mogelijke gevolgen zijn van een zeespiegelstijging van meer dan twee meter. Dat gebeurt in gebiedsgerichte bijeenkomsten. Wat zijn mogelijke oplossingen? Hoe houd je rekening met de investeringsagenda’s op het gebied van duurzame energie, woningbouw, landbouw, infrastructuur en natuur? De bijeenkomsten leiden uiteindelijk tot regionaal uitgewerkte opties voor de lange termijn. Lees hieronder de verslagen van de bijeenkomsten.

Verslagen gebiedsgerichte bijeenkomsten

Andere onderzoeken en verslagen

Verslag Versnelde Zeespiegelstijging Synthesesessie
Onderzoek SWECO: ‘De investeringsopgave in Deltaprogramma regio’s’

Plannenmakers

Van 2020 tot en met 2022 hebben mensen met plannen voor zeespiegelstijging deze kunnen presenteren. Nadere info over deze bijeenkomsten en de gepresenteerde plannen is te vinden in onderstaande verslagen en via de publicwiki van Deltares.

Plannenpitches 2022

Meebewegen

NL2200 (Dhr. Cohen)
Perspectief 2121 (Kuiper Compagnons)

Beschermen

‘Rijnmonding als estuarium’, Voortgangsrapportage februari 2022 (Han Meijer/stichting Ark)
Sluizen en Duinen in de Rijnmond (Dhr. Van Gelder)
Een natuurlijke toekomst voor NL2120 (Dhr. Baptist, WUR)
Plan Beaufort: gesloten Rijnmond rivieren via open Haringvliet (Dhr. Beaufort)
Dubbele dijken in de delta (Dhr. Roels, WNF)

Zeewaarts

Plan West Holland (dhr. Klein Breteler)
Nieuwe Hollandse Bos-variant (dhr. Bos)
Hexagon 3000 (dhr. Hoekstra en dhr. Burgers)
Haakse zeedijk ( Dhr. Butijn)
Delta 21 (dhr. Lavooij)
Borm & Huygens
North European Enclosure Dam (NEED) (Dhr. Groeskamp)

Plannenpitches 2020-2021